Een ondernemer die gebruikte sneakers opknapt en verkoopt. Een reinigingssysteem voor recyclebare bekers in de horeca. Een kledingbibliotheek. Een circulaire wijk. In Zuid-Nederland bouwen mkb, onderwijs en overheden via allerlei initiatieven mee aan een 100% circulaire samenleving in 2025. In vier living labs staat integraal ontwerpen centraal: van techniek tot het gedrag van de gebruiker.
Je weet dat het moet en je wilt ook wel, maar je ziet niet hoe. Zo moet het voelen voor mkb-ondernemers als ze aan de 100% circulaire samenleving van 2050 denken. ‘Je hebt altijd voorlopers, volgers en een achterhoede’, vertelt gedragswetenschapper Jeske Nederstigt. ‘De voorlopers zetten de vernieuwing in en de rest volgt, maar soms op grote afstand. Bij de circulaire transitie vormt de mkb-maakindustrie de achterhoede. Ondernemers komen niet of nauwelijks aan innovatie toe.’ ‘Terwijl je voor mens en planeet kringlopen wilt sluiten. En dat lukt alleen als je productie en consumptie radicaal herontwerpt. Daarvoor wil je nu investeren in circulariteit, de toekomst van ondernemen’, stelt Jifke Sol, lector Circulaire Transities en een van de aanjagers van onderzoeksgroep De Circulaire Sprong. ‘Van textielsector tot transport en logistiek, bouw, infra en food; veel van deze sectoren hebben te maken met – soms zware – vervuiling en verspilling. Door hergebruik te stimuleren, bijvoorbeeld in de textiel- en foodsector, en producten zo te ontwerpen dat de onderdelen altijd bruikbaar blijven voor nieuwe producten, wordt de circulaire samenleving in een stroomversnelling gebracht. Maar daarbij heeft het mkb wel hulp nodig. Dat is wat we doen met onderzoeksgroep De Circulaire Sprong. Met maar liefst 25 partners werken we aan systeemverandering.’
In Zuid-Nederland werkt de maakindustrie in vier living labs aan circulaire innovatie, samen met hogescholen, overheden en maatschappelijke organisaties. De twee labs voor textiel en bouw/infra draaien al, met partners Midpoint Brabant en Brainport Smart District. Zij zorgen voor soepele publiek-private samenwerking. De labs voor hightech en food worden momenteel opgezet. ‘Bijzonder aan de living labs is dat integraal ontwerpen centraal staat’, vindt Nederstigt. ‘Van techniek en betaalbaarheid tot juridische aspecten en de toepassing. Juist dat laatste is zo belangrijk. In reguliere ontwerpprocessen zien we namelijk vaak dat de eindgebruiker pas als laatste aan bod komt.’ Wat werkt wel, wat niet? Praktijkgericht onderzoek versterkt innovatie en maakt successen zichtbaar. ‘Onze onderzoeken zoomen in en uit – op ontwerp, toepassing, samenwerking, marketing, gedrag, enzovoorts’, zegt Sol. ‘Ook zoeken we op metaniveau naar rode draden. Wat kunnen ondernemers, consumenten, overheden en het onderwijs hiervan leren? Welk beleid is nodig? Hoe combineren we de korte horizon van studenten met de langetermijnbehoefte van ondernemers? Onze bevindingen delen we met andere regio’s. Zo bouwen we lokaal, regionaal, landelijk en mondiaal aan community's en versnellen we de circulaire transitie.’
Tijd voor wat voorbeelden uit de living labs. Bij het textiellab zetten studenten Commerciële Economie bijvoorbeeld met een ondernemer een kledingbibliotheek op, waar mensen kleding kunnen lenen. Onderneming Refurbkicks furbisht – herstelt – sneakers om ze opnieuw te verkopen. En ondernemers en studenten onderzoeken samen hoe ze voetbalclub Willem II kunnen verduurzamen; van het inrichten van het stadion tot het recyclen van de tenues. Ook het foodlab komt inmiddels op stoom. Hier ontwikkelen studenten bijvoorbeeld een reinigingssysteem voor een startup die koffiebekers en saladeverpakkingen recyclet voor de horeca. ‘De living labs brengen small wins voort’, zegt Sol. ‘Kleine praktische verwezenlijkingen van innovaties. Door die kleine verhalen te delen, ontstaat er een olievlek. Zo wordt de impact van circulaire innovaties – inclusief methoden en nieuw circulair beleid – zichtbaar, werkbaar en inspirerend voor iedereen.’
Living lab bouw/infra heeft Brainport Smart District (BSD) als partner. Sol: ‘BSD zit achter de ontwikkeling van een slimme wijk in Helmond. Hierin komt de komende jaren alles samen: techniek, participatie van bewoners, energie- en waterbeheer, biodiversiteit, digitalisering, duurzaamheid. Ik twijfel er niet aan dat we hier op wijkniveau iets heel moois gaan zien, waar we met zijn allen veel aan kunnen bijdragen én van kunnen leren.’ ZWAAN-KLEEF-AAN In het verleden was Sol pessimistisch over de toekomst, maar die tijd is voorbij. ‘Er is zoveel potentieel aanwezig in onze samenleving. Als we over zeven jaar terugkijken, zullen we ons realiseren: dit waren “de kindjes” die zijn uitgegroeid tot een volwassen systeem. Wat ik hoop is dat circulair ondernemen tegen die tijd vanzelfsprekend is. Dat er community's ontstaan met ondernemers, onderwijs en maatschappelijke organisaties. En dat ze een zwaankleef-aan-effect hebben. Ook onze alumni spelen hierbij een belangrijke rol. Door studenten na hun studie betrokken te houden, worden zij change agents en vergroten zij het netwerk verder.
Waarom is een circulaire transitie noodzakelijk en wat is wat is de bijdrage die het Fontys Expertisecentrum Circulaire Transitie (FECT) daarin wil bieden?
DOCUMENT
Het is soms lastig om niet te zwichten voor aanbiedingen, maar als je vanuit een duurzaamheidsperspectief naar ons consumentengedrag kijkt, zie je dat we zo niet kunnen doorgaan. Overconsumptie is een belangrijke veroorzaker van de stijging van CO2-niveaus met als gevolg de opwarming van de aarde. Welke rol speel je hierin als individuele consument? Welke rol hebben de overheid en bedrijven? En hoe kan dit veranderen. In een nieuw online college geven lector Victor Verboeket en docent-onderzoeker Jeske Nederstigt ons inzichten en tips over duurzaam consumeren en produceren.
YOUTUBE
Doel: systemische verandering naar een circulaire samenleving Partners: maakindustrie, onderwijs, overheden, maatschappelijke organisaties en intermediairs als Brainport Smart District en Midpoint Brabant Betrokken hogescholen: Fontys Hogescholen en Avans Hogeschool (Expertisecentrum Sustainable Business) Looptijd: 1e fase van december 2021 tot 30 november 2025, wordt daarna nog eens vier jaar verlengd Financiering: 8 miljoen euro (Regieorgaan SIA) 1 miljoen (Fontys, Avans)
Afbeeldingen Refurbkicks (ook header) - Fotografie: Maartje ter Horst
