Hoe constructieve journalistiek bij Gen Z kan bijdragen aan meer betrokkenheid

Er leeft een hardnekkig beeld dat Gen Z nauwelijks nog geïnteresseerd is in nieuws en daarmee ook niet in de samenleving. “Daar doe je hen echt tekort mee”, zegt de lector Waarde(n)volle Journalistiek. “Jongeren en jongvolwassen zijn beslist geen nieuwsmijders. Ze checken dagelijks nieuwsapps, zien berichten voorbijkomen op Instagram en TikTok en volgen nieuwsmedia, ook traditionele, via sociale platforms. Maar ik zie wel dat Gen Z ontmoedigd raakt door een voortdurende stroom negatieve berichten, steeds dezelfde invalshoeken en een gebrek aan perspectief.”

Liesbeth Hermans doet al dertig jaar onderzoek naar journalistiek en nieuwsgebruik. Bijzondere aandacht hierbij gaat uit naar het nieuwsgebruik onder jongeren en jongvolwassenen. Die focus is belangrijk, want journalistiek helpt mensen om de samenleving te begrijpen en er actief aan deel te nemen. Zeker voor een goed functionerende democratie is het van belang dat ook jonge mensen goed geïnformeerd blijven.

Hoe Gen Z nieuws wil

Uit praktijkgericht onderzoek naar nieuwsgebruik onder jonge mensen komt naar voren wat voor soort nieuws zij wél aantrekkelijk vinden. “Zij verlangen naar journalistiek die verder gaat dan het probleem en een beschuldigende vinger naar de veroorzakers”, legt Hermans uit. “Verhalen die een hoopvol en inspirerend perspectief bieden. En die uitleggen wat het onderwerp voor hun eigen leven betekent en hoe ze hier invloed op uit kunnen oefenen.”

Constructieve journalistiek

Deze wensen komen overeen met de uitgangspunten van constructieve journalistiek, een aanpak waarin de nadruk ligt op oplossingen, context en toekomstgerichte verhalen. Deze vorm van berichtgeving biedt daarmee tegenwicht aan de traditionele, probleem- en conflictgerichte berichtgeving. Hermans en collega's besloten te onderzoeken hoe jonge mensen reageren op verschillende vormen van nieuws en welke rol constructieve journalistiek daarin kan spelen. Dit leidde onder andere tot de recente publicatie: ‘Van overload naar balans: de rol van constructieve journalistiek in nieuws voor jongvolwassenen'

Zelf nieuwsitems samenstellen

In het onderzoek werden onder andere focusgroepen met Gen Z’ers gehouden. Daar gebeurde iets opmerkelijks. Hermans: “Nadat de deelnemers uitgebreid hadden verteld waar ze in het huidige nieuws op afknappen, kregen ze de opdracht zelf een nieuwsitem samen te stellen. Eerst vervielen ze precies in de journalistieke patronen die ze zojuist hadden bekritiseerd. Ze begonnen toch weer met het zwaar aanzetten van het probleem. Pas toen we vroegen: maak nu eens het nieuwsitem dat jij zélf zou willen zien, kregen we een heel ander gesprek.”

“Na wat onwennig geworstel ontstond in de focusgroepen langzaam maar zeker een ander soort journalistiek”, vervolgt Hermans. "Natuurlijk was een heldere uitleg van het probleem gewenst, het liefst door een expert die de context geeft. Maar daarna wilden de deelnemers vooral weten wat er gebeurt om het probleem aan te pakken, welke keuzes mogelijk zijn en wat je zelf kan doen. Ze voegden verschillende perspectieven toe en kozen bewust voor een leeftijdsgenoot die inhoudelijk iets toevoegde aan het verhaal.”

Voor Hermans laat dat zien hoe diep journalistieke routines zijn verankerd. “Jonge mensen vinden het moeilijk om de opgelegde definitie van nieuws van zich af te schudden. Ze willen graag lezen over oplossingen, maar denken dat nieuws vooral hoort te gaan over problemen en conflicten.”

Constructieve journalistiek als alternatief

Veel journalistieke routines stammen uit de vorige eeuw, toen nieuwsmedia beperkte ruimte hadden en negatieve gebeurtenissen vanzelf prioriteit kregen. “Dat patroon is uitgegroeid tot een vanzelfsprekendheid”, legt Hermans uit. “Constructieve journalistiek wil daar geen feelgoodjournalistiek tegenover zetten. Het probleem moet zichtbaar blijven. Maar waarom zou een journalist daar stoppen? Schets ook ontwikkelingen, afwegingen, keuzes en mogelijkheden om een probleem aan te pakken.”

“Wees daarbij als journalist niet bang dat je als woke wordt weggezet”, onderstreept Hermans. “Wij hebben het liever over ‘activerend’ dan ‘activistisch’. Perspectief bieden is iets anders dan richting geven. Ook de angst dat constructieve journalistiek de problemen minder ernstig laat blijken, is ongegrond. Of dat lezers de journalistieke kwaliteit van je artikel minder hoog achten. Die kritiek horen we vaak, maar blijkt niet te kloppen. Ook dat hebben we onlangs onderzocht.”

Persoonlijke verhalen

Op de redacties van nieuwsmedia ziet Hermans een groeiende bereidheid tot journalistieke publieksgerichte innovatie. “Ze beseffen dat hun toekomst op het spel staat. Minder nieuwsgebruik betekent immers ook minder bereik, minder inkomsten en uiteindelijk minder bestaansrecht. Het experimenteren met andere vormen van journalistiek zien we zowel bij de publieke omroepen als bij de commerciële nieuwsorganisaties. Zo proberen veel redacties dichter bij hun publiek te komen door meer persoonlijke verhalen te publiceren. Waardevol, maar alleen als zo'n verhaal een groter maatschappelijk vraagstuk zichtbaar maakt. Anders blijft het hangen in het narratief en hou je als lezer een ‘Oké, wat nu?’-gevoel over. Een persoonlijk verhaal is een voorbeeld, niet het onderwerp zelf.”

Andere redactiecultuur nodig

Ook de nieuwe generatie journalisten blijkt bestaande routines snel over te nemen. “We horen steeds hetzelfde verhaal. Jonge journalisten komen binnen met frisse ideeën, maar binnen een paar weken doen ze precies hetzelfde als hun collega's.” Daarom gelooft Hermans dat anders werken begint bij een andere redactiecultuur. En dus niet zozeer bij een nieuwe generatie journalisten.

Luisteren als journalistieke vaardigheid

Een cultuurverandering vergt een lange adem, maar wat zouden nieuwsmedia mórgen al kunnen doen om beter aan te sluiten bij het nieuwsgebruik van jongvolwassenen? Hermans hoeft daar niet lang over na te denken. “Voer eerst het open gesprek met je collega-journalisten. Waarom maken we nieuws zoals we dat doen? En ga daarna luisteren naar je publiek om echt te begrijpen waarom mensen afhaken of zelfs nieuwsmijding ontstaat. Dat kan kleinschalig: klop met je net geschreven artikel bij een straatgenoot aan en vraag wat hij of zij van je nieuwsitem vindt.”

Dat is dan ook de belangrijkste opdracht voor de komende jaren: routines op de redactie bevragen en veranderen. Het lectoraat helpt nieuwsredacties hier steeds vaker bij, met behulp van praktijkgericht onderzoek. “We analyseren niet alleen wat beter kan, maar ontwerpen met journalisten én nieuwsgebruikers nieuwe vormen van journalistiek en toetsen deze in de praktijk. Inmiddels weten we behoorlijk goed wat jongeren zoeken in nieuws. De vraag is nu: hoe verander je routines?”

Journalistiek in dienst van de samenleving

Hermans ziet volop kansen voor journalistieke innovatie. Toen zij tien jaar geleden begon met onderzoek naar constructieve journalistiek, werd het onderwerp nauwelijks serieus genomen. Inmiddels ziet ze redacties experimenteren met nieuwe vertelvormen, jongerenpanels opzetten en steeds vaker de dialoog zoeken met hun publiek. “Er is de afgelopen vijf jaar meer veranderd dan in de twintig jaar daarvoor. Ik hoop écht dat de journalistiek straks nog meer in dienst van de samenleving komt te staan. Dat die mensen helpt om de wereld beter te begrijpen, maar bovenal perspectief biedt.”