Onderzoeksproject Rechtspraak is voor iedereen werkt aan begrijpelijke juridische uitspraken
Onderzoeksproject Rechtspraak is voor iedereen werkt aan begrijpelijke juridische uitspraken
Veel juridische uitspraken zitten vol jargon. Dat heeft invloed op de begrijpelijkheid van uitspraken en wetgeving, en op het vertrouwen in de rechtsstaat. Veel mensen blijken juridische uitspraken niet of slecht te begrijpen. Het lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht van de HAN University of Applied Sciences (HAN) doet samen met het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden onderzoek naar hoe schriftelijke rechterlijke uitspraken begrijpelijker kunnen worden gemaakt, onder meer door het gebruik van toegankelijke taal en visuele elementen. Lector Amber Oomen vertelt erover in dit artikel.
Wat je leest in dit artikel
Hoe begrijpelijk zijn rechterlijke uitspraken? En wat doet dat met het vertrouwen in de rechtsstaat? De HAN onderzoekt in samenwerking met de afdeling familierecht van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden hoe juridische uitspraken begrijpelijker kunnen worden gemaakt door middel van visuele vormgeving, afbeeldingen en begrijpelijke taal.
Over het onderzoek
In het onderzoek Rechtspraak is voor iedereen werken onderzoekers van de HAN University of Applied Sciences en juristen en rechters van de afdeling familierecht van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden samen aan begrijpelijke rechterlijke uitspraken. Door middel van visuele vormgeving, afbeeldingen en begrijpelijke taal wordt getest of burgers rechtspraak beter begrijpen en positiever waarderen.
Even voorstellen
Amber Oomen is lector Begrijpelijk en Toegankelijk Recht bij de HAN. Met haar onderzoeken draagt ze bij aan maatschappelijk effectief en sociaal rechtvaardig recht.
Oomen: “Ik studeerde Nederlands aan de Radboud Universiteit en promoveerde aan de Vrije Universiteit van Amsterdam met een cultuurhistorisch onderzoek. Toen ik mijn promotieonderzoek afrondde werkte ik al op de HAN als docent in de communicatie. Ik wist dat ik wilde blijven onderzoeken, en toen stuitte ik op het thema begrijpelijke taal in het recht. Ik heb toen samen met collega Bas Kerssies de onderzoeksgroep Oprecht Begrijpelijk opgericht. Het bleek een succes en leidde uiteindelijk tot het lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht. Daar doen we meerdere onderzoeken naar begrijpelijk en toegankelijk recht.”
Het lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht
Het lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht vormt de brug tussen de ‘rechtstoepasser’ (de juridisch professional) en de ‘rechtsgebruiker’ (de burger) door de rechtstoepasser te helpen om tot begrijpelijke juridische procedures, diensten en producten te komen. Dan doen ze door verschillende onderzoeken. Een van die onderzoeken is Rechtspraak is voor iedereen.
Oomen: “Een van de onderzoeken waar we mee begonnen was Naar een visueel vonnis; daarin hebben we gekeken of visuele vormgeving een positief effect heeft op de begrijpelijkheid van een rechterlijke uitspraak. We maakten daarin twee visuele versies: een versie in begrijpelijke taal waarbij de structuur van de tekst visueel is gemaakt met behulp van typografie en structuurblokken en een versie waarbij daarnaast twee afbeeldingen zijn toegevoegd, naast pictogrammen en kleur. De eerste versie scoorde significant beter dan het origineel, en de tweede versie wel beter dan het origineel maar niet significant. Dat vonden we heel interessant en onderzoeken we nu verder in het onderzoeksproject Rechtspraak is voor iedereen.”
Rechtspraak is voor iedereen
In het onderzoeksproject Rechtspraak is voor iedereen – het vervolgonderzoek van Naar een visueel vonnis – duiken onderzoekers dieper in begrijpelijke uitspraken. Samen met praktijkpartners werken ze toe naar een nieuwe modeltekst voor rechterlijke uitspraken die via een pilot wordt getest in de praktijk. Daarnaast doen ze onderzoek naar begrijpelijke uitspraken voor mensen die laaggeletterd zijn en de digitale mogelijkheden voor begrijpelijkheid.
Oomen: “We hadden in het onderzoek Naar een visueel vonnis eigenlijk verwacht dat de versie met de afbeeldingen, pictogrammen en kleur beter zou scoren. Maar dat was niet het geval. Misschien hebben we in dat onderzoek te ingewikkelde afbeeldingen gebruikt? Dat onderzoeken we nu verder in Rechtspraak is voor iedereen: wat zijn optimale begrijpelijke juridische uitspraken? Welke afbeeldingen werken wel? En kunnen we een uitspraak zo visueel vormgeven dat iedereen het begrijpt? Ook onderzoeken we de waardering van de uitspraak in het licht van een begrijpelijke tekst. Als een uitspraak begrijpelijker en toegankelijker is, ben je eerder geneigd om de uitspraak te accepteren, zo denken we. Dat raakt aan de theorie van procedurele rechtvaardigheid: als je je respectvol en beleefd behandeld voelt tijdens de zitting met de rechter, heeft dat een positief effect op de acceptatie van een beslissing. We kijken nu of dit ook geldt voor een begrijpelijke en toegankelijke tekst.”
De projectpartners in het onderzoeksproject Rechtspraak is voor iedereen
Begrijpelijke taal
Er wordt ook onderzocht in hoeverre toegankelijke taal invloed heeft op begrijpelijkheid. De onderzoeksgroep heeft nu drie versies getest via een vragenlijstonderzoek onder meer dan driehonderd deelnemers. Een versie waarbij de uitleg van de juridische term in de lopende tekst wordt gevolgd door de juridische term zelf (“in juridische taal heet dit:...”). Een versie waarbij de uitleg van de juridische term in de lopende tekst staat, maar de juridische term zelf naar de voetnoot is verplaatst. En een versie waarbij alleen de uitleg is blijven staan; de juridische term is volledig verdwenen.
Oomen: “We zagen tijdens onze lezersonderzoeken dat gebruikers vooral moeite hebben met juridische termen. Dat heeft veel invloed op de begrijpelijkheid. De mentale capaciteit van gebruikers zit op een gegeven moment vol, zeker bij te veel juridische termen. We zijn nu bezig met de analyse van het vragenlijstonderzoek en hopen snel een antwoord te hebben op of die drie versies een verschil geven in begrijpelijkheid. Vandaaruit kunnen we rechters praktische adviezen geven over hoe om te gaan met juridische termen.’’
Doorwerking onderwijs
Als rechtsgebruikers uitspraken en wetgeving beter begrijpen, heeft dat invloed op het vertrouwen in de rechtsstaat. Het loont dus om begrijpelijke juridische communicatie al in opleidingen te integreren.
Oomen: “Bij HBO-Rechten hebben we een communicatieleerlijn waarin de resultaten van onze onderzoeken hun weg vinden naar het onderwijs, ook binnen de minor Jeugd en Gezin is er aandacht voor dit thema. Zo maken we bijvoorbeeld voor rechters videocompilaties over de lezersonderzoeken. We vragen lezen hierin om hardop hun gedachten te delen over wat ze wel of niet begrijpen. Die samenvattende videocompilatie gebruiken we ook in het onderwijs. Zo maken we studenten bewust dat zij juridische taal leren en begrijpen, maar dat dat niet geldt voor de rest van Nederland. Juristen vergeten snel dat dat niet de gebruikelijke Nederlandse taal is en dat andere mensen daar snel op vastlopen. We proberen studenten in de opleiding al mee te geven dat ze zich moeten verplaatsen in de rechtsgebruiker. Zo zetten we de rechtsgebruiker voorop.”
Toekomstvisie
We vroegen Oomen wat ze hoopt te bereiken.
Ze besluit: “Als ik mag dromen zien uitspraken er straks fundamenteel anders uit dan nu. Dan is ons bouwmodel breed geadopteerd door de rechtspraak. Ik denk dat je daarmee een grote verandering teweegbrengt, ook in hoe mensen uitspraken ervaren. Veel mensen snappen nu niet in wat voor tekst ze terechtkomen. Het komt zo ontoegankelijk over. Als we een stap kunnen zetten in enerzijds de begrijpelijkheid en anderzijds de toegankelijkheid dan vangen we twee vliegen in één klap. Als ik kijk naar het onderwijs dan hoop ik dat elke student die we afleveren doordrongen is van het belang van begrijpelijke taal, en dit meeneemt naar het werkveld. Zo werken we toe naar een maatschappij waarin iedereen (juridisch) mee kan doen.”
Meer weten? Bekijk de projectpagina van Rechtspraak is voor iedereen.
Rechtspraak is voor iedereen! Naar begrijpelijke, gewaardeerde en gedigitaliseerde schriftelijke rechterlijke uitspraken.
De rechtspraak stelt in haar missie dat ‘drempels die een effectieve toegang tot de rechter belemmeren’ onwenselijk zijn en de rechtspraak ‘informatie in begrijpelijke taal’ verstrekt. Inderdaad wordt rechtspraakbreed al langer ingezet op uitspraken begrijpelijker maken via initiatieven/projecten als PROMIS, WIEB, Klaretaal-bokaal en de Professionele Standaard-Schrijven. Met begrijpelijke uitspraken kunnen de waarborgen van een rechtsstaat (rechtszekerheid, rechtsgelijkheid, rechtsbescherming en de dienende overheid) immers worden verwezenlijkt. Probleem is echter dat uitspraken voor niet-juridisch geschoolde lezers vaak nog onbegrijpelijk zijn. Omdat procesdeelnemers uit alle lagen van de bevolking komen, moeten uitspraken juist voor een breed publiek begrijpelijk zijn. Dus ook voor de ruim 2,5 miljoen mensen in Nederland die laaggeletterd zijn, voor wie de tekstvisualiteit extra belangrijk is. Voor een structurele verandering en maatschappelijk effectieve rechtspraak is het nodig dat de huidige modelteksten worden omgebouwd naar templates die uitspraken opleveren die begrijpelijk zijn voor een brede/diverse doelgroep. Ook moeten uitspraken – met het oog op de recente en toekomstige digitale innovaties binnen de rechtspraak – gedigitaliseerd en digitaal toegankelijk zijn. Daarnaast dienen ze positief gewaardeerd te worden door procesdeelnemers, als het gaat om procedurele rechtvaardigheid. Dit alles vergt een fundamenteel andere kijk op de huidige modelteksten en een aanpassing van die modelteksten naar op begrijpelijkheid ingerichte en visueel vormgegeven templates van een rechterlijke uitspraak. Een grotere maatschappelijke impact is echter alleen mogelijk, als de aangepaste templates aantoonbaar een begrijpelijkere en positief gewaardeerde uitspraak opleveren voor een breed en divers publiek. We onderzoeken daarom hoe de kwaliteitsdimensies stijl, structuur, inhoud en visuele vormgeving bijdragen aan de begrijpelijkheid en waardering van een rechterlijke uitspraak (in print of gedigitaliseerd) voor niet-juridisch geschoolde lezers (waaronder laaggeletterden). Daarnaast maken we deze kennis toepasbaar door op begrijpelijkheid ingerichte en visueel vormgegeven templates van een rechterlijke uitspraak te ontwikkelen die rechters/gerechtsjuristen tijdens een pilot gaan toepassen in de praktijk.
Producten
Thema's
Publicatiedatum
Volg ons op
