Onzekere Zaken: Navigeren in het Onbekende

Onderzoek laat zien dat we in organisaties vaak reageren met nog meer controle, structuren en protocollen. Maar hoe leer je omgaan met de onzekerheid die daarbij komt kijken? Onderzoekers van het lectoraat Designing the Future van Fontys Hogeschool onderzochten hoe we onzekerheid niet hoeven te elimineren, maar juist werkbaar kunnen maken. Projectleider en lector Tessa Cramer en docent-onderzoeker Dolf Nijsen vertellen erover in dit artikel.

Wat je leest in dit artikel
In een maatschappij die streeft naar controle en zekerheid, is leren omgaan met het onbekende een cruciale vaardigheid. Het onderzoeksproject Onzekere Zaken van Fontys Hogeschool laat zien hoe een kunstzinnige blik en fysieke oefeningen professionals en onderwijsvernieuwers helpen om ‘onzekerheidsvaardig’ te worden. Geen theoretische verhalen vanaf de zijlijn, maar het opzoeken en onderzoeken van het ongemak om zo nieuwe ontwikkelkansen te creëren.

Over het onderzoek
Onzekere Zaken is een interdisciplinair onderzoeksproject (2020-2025) onder leiding van het lectoraat Designing the Future. Samen met het Ministerie van BZK, De Turnclub, De Haagse Hogeschool, Fontys, Avans en Brabant Kennis is onderzocht hoe publieke professionals en onderwijsmakers onzekerheid kunnen omarmen. Hierbij trokken onderzoekers nauw op met kunstenaars, waaronder Marjolijn Zwakman en Merlijn Twaalfhoven. De resultaten zijn vertaald naar een podcast, festival en praktische gidsen.

Even voorstellen

Tessa Cramer is van huis uit socioloog en als lector verbonden aan het lectoraat Designing the Future van Fontys Hogeschool, waar ze promoveerde op het gebied van verbeelding en de toekomst. Haar onderzoeksagenda richt zich op hoe we als maatschappij vaardiger kunnen worden in het vormgeven van en omgaan met het onbekende. Cramer: “Ik ben altijd gefascineerd geweest door de verhalen die we elkaar over de toekomst vertellen. Nadat de coronacrisis uitbrak, kreeg ik talloze telefoontjes van ambtenaren die van de ene op de andere dag beslissingen moesten nemen met summiere informatie. Zij wisten simpelweg niet hoe dat moest. Dat was de vonk die Onzekere Zaken deed ontbranden.”

Dolf Nijsen is docent-onderzoeker bij Fontys Hogeschool en sloot gaandeweg het project aan als een van de trekkers van de onderzoeksfase gericht op het onderwijs. Hij houdt zich als onderwijsvernieuwer al meer dan tien jaar bezig met complexe vraagstukken rondom ongemak en verandering op de werkvloer. Nijsen: “Voordat ik bij het project betrokken raakte, had ik het boek van componist en kunstenaar Merlijn Twaalfhoven gelezen, waarin hij het concept ‘onzekerheidsvaardigheid’ introduceerde. Dat triggerde mij enorm. Toen ik de kans kreeg om binnen dit project concreet te onderzoeken hoe we de vaardigheden van kunstenaars kunnen vertalen naar professionals en het onderwijs, wist ik: hier moet ik aan meebouwen.”

Designing the future

Het onderzoeksproject is stevig verankerd binnen de visie van het lectoraat Designing the Future. Dit lectoraat heeft als hoofddoelstelling om professionals en studenten niet alleen te leren over de toekomst, maar hen de vaardigheden te geven om die actieve toekomst ook serieus te nemen en vorm te geven. Het helpt Fontys op de kaart te zetten als een pionierende kennisinstelling waar ruimte is voor experiment en innovatie.

Cramer: “Binnen het lectoraat is verbeelding een cruciale pijler. Maar ik ben een wetenschapper; mijn verbeelding zit in het logisch verbinden van verschillende abstracte ideeën tot iets nieuws. Kunstenaars en ontwerpers hebben een heel ander vocabulaire. Zij kunnen mensen via beeld en beleving raken op een dieper niveau. Door theoretisch toekomstonderzoek te combineren met de kunsten, trekken we docenten en professionals weg uit hun puur rationele comfortzone. We laten hen ervaren hoe het is als de vaste kaders wegvallen.”

Nijsen: “Het grote misverstand in organisaties is dat onzekerheid iets is dat buiten ons ligt en dat we kunnen managen met een nieuwe Excel-sheet of een risicoanalyse. Maar echte onzekerheid zit vanbinnen; het is een gevoel van ongemak waar je je toe verhoudt. Traditioneel academisch onderzoek blijft vaak hangen in het ‘van een afstand’ analyseren van dat gevoel. Wat ons onderzoek typisch praktijkgericht maakt, is dat wij de transitie hebben gemaakt naar de binnenkant: hoe ga ik concreet om met de spanning in mezelf als ik de antwoorden niet paraat heb?”

De Doolhofmethode en het Onzekere Zaken-vocabulaire

In de latere fases van het onderzoek verschoof de focus specifiek naar onderwijsvernieuwers en docenten. Samen met De Haagse Hogeschool, lector Jacco van Uden en performancekunstenaar Marjolein Zwakman werd gezocht naar methoden om de dagelijkse onderwijspraktijk open te breken. Hieruit ontstonden vernieuwende, artistieke bijeenkomsten.

Nijsen: “Wanneer een docent of professional met onze methodiek aan de slag gaat, laten we de oude, vertrouwde 'quick fixes' los en zoeken we naar een alternatieve houding. Normaal gesproken willen we bij een probleem direct naar een oplossing rennen. In onze sessies vertragen we juist. We maakten gebruik van fysieke, belichaamde oefeningen die door Marjolein worden geleid.

Cramer: “Marjolijn is echt de koningin van het ongemak. Ze creëert een ruimte waar de gangbare regels even niet gelden. Dat roept in eerste instantie weerstand op, maar juist het fysiek ervaren van onzekerheid ontdekken deelnemers nieuwe handelingsperspectieven.”

Cramer: “Het is een constante zoektocht naar de balans. Als je mensen té ver in het onbekende gooit, schieten ze in de overleefstand en stopt het leren. Wij boden juist een theoretische en praktische bedding waarin invloeden van bijvoorbeeld het MIT (zoals de Theory U-methode) en denkers als Joanna Macy (Active Hope) werden verweven met deze artistieke interventies. Daarnaast wilden we het ook tastbaar maken. Samen met de Eindhovense illustrator Johan Moorman hebben we de Onzekere Zaken gids ontwikkeld. De prachtige, sprekende illustraties in die gids vatten onze gedachtewereld perfect samen en laten zien dat de samenwerking met creatieve makers essentieel is om dit thema te laten landen.”

De onzekerheidsvaardige student

Een belangrijk onderdeel van de maatschappelijke urgentie ligt bij de studenten en starters van nu. Zij groeien op met het hardnekkige sprookje dat zelfverzekerdheid de norm is en dat 'het niet weten' gelijkstaat aan falen. Binnen het onderwijsdeel van het project werd intensief gezocht naar manieren om studenten hierin te begeleiden.

Nijsen: “Studenten lopen tegenwoordig tegen enorme druk en existentiële onzekerheden aan. Ze moeten continu bewijzen dat ze alles onder controle hebben. Tijdens onze bijeenkomsten merkten we hoe bevrijdend het voor hen en hun docenten was toen we die onzekerheid openlijk op tafel legden. Een 'onzekerheidsvaardige' student is niet iemand die nergens bang voor is, maar iemand die de arbeidsmarkt opgaat met de flexibiliteit om te navigeren in een complexe, veranderlijke omgeving zonder direct in paniek te raken als de plannen wijzigen.”

Cramer: “We moeten studenten leren dat het oké is om soms even te berusten in een situatie die volledig in beweging is. Het niet weten wordt in ons huidige onderwijssysteem helemaal niet beloond, en dat is best wel bepalend voor hoe we later in organisaties acteren. Met dit onderzoek proberen we die cultuur te doorbreken.”

Toekomstvisie

Het onderzoek is inmiddels afgerond, maar de resultaten resoneren nog altijd na op de werkvloer en in de klaslokalen. Het project werd afgesloten met een Onzekere Zaken-event in poppodium 013 in Tilburg.

Cramer besluit: “In de ideale wereld gaan we onzekerheidsvaardigheid omarmen als een absolute kerncompetentie en een uitnodiging tot dieper leren. Tijdens ons festival gooiden we de traditionele structuur dan ook volledig om; we vormden een panel met willekeurige mensen uit de zaal, omdat in feite iedereen ervaringsdeskundige is in onzekerheid. Die vorm van omdenken hoop ik in de toekomst overal terug te zien.”

Nijsen vult haar aan: “Mijn hoop is dat professionals en docenten vaker durven te vertragen en de vraag open durven te houden. Zeg gewoon eens tegen je team of je studenten: ‘Ik weet het antwoord op dit moment ook niet, laten we samen het doolhof in gaan.’ Juist in die open ruimte ontstaat de echte innovatie.”

Meer weten over het omarmen van het onbekende? Bezoek de website en download de Onzekere Zakengids.